چارچوب عملی
چرا ما به فقه نیاز داریم؟
ما نیاز به فقه داریم، زیرا انسان نه تنها جسم جسمانی است و نه فقط روح مجرد. بلکه موجودی است که نیاز به قانونی دارد که ظاهر و باطن او را تنظیم کند و کار روزانه را به راهی برای تهذیب نفس و تقرب به خداوند تبدیل کند.
چرا به فقه نیاز داریم؟
قرائت های معاصر از اندیشه دینی بین مبالغه و غفلت در نوسان است. در حالی که یک گرایش تمایل دارد دین را از ابعاد متافیزیکی آن خالی کند و آن را به یک نظام مدنی یا دستورالعمل های بهداشتی صرف تبدیل کند، گرایش دیگری به سمت یک انتزاع مطلق عقب نشینی می کند که دین را از واقعیت زندگی مادی جدا می کند.
با این حال، بینش اصیل اسلامی که توسط مکتب حکمت متعالیه، فلاسفه و الهی تبلور یافته است، گواه ژرفای منحصر به فردی است که شریعت را رابط تکوینی بین عالم ماده و عالم معنا می داند. انسان نه جسمی استوار و نه فرشته ای مجرد، بلکه واقعیتی است که نفخه گلی و الهی را در هم می آمیزد و از این رو فقه برای تنظیم حرکت این موجود پیچیده یک ضرورت وجودی بود.
1. فلسفه نیاز به فقه و نقش شرع
نیاز به فقاهت از نیاز انسان به هدایت در حرکت تلفیقی خود ناشی می شود. هدف نهایی قوانین ساخت بشر تنظیم تعاملات اجتماعی و جلوگیری از بی عدالتی های مادی است، اما فقه اسلامی عمل انسان را فراتر از طبیعت می داند.
ما محتاج فقه هستیم زیرا ذهن انسان حتی اگر کلیات عدل و خیر را درک کند، از شناخت آثار غیبی و تکوینی ناشی از جزئیات افعال ناتوان است.
شریعت در اینجا برای تحمیل محدودیتهای قانونی انتزاعی نیست، بلکه مهندسی رفتاری را ایجاد میکند که تضمین میکند حرکت مادی شخص با مسیر معنوی او برخورد نکند، به طوری که عادی و روزمره به وسیله ارتباط با مطلق تبدیل شود.
2. جامعیت احکام و رابطه ماده و روح
از آنجا که انسان مرکب از ماده و روح است، هر گونه تأثیری بر یکی از آنها، لزوماً بر دیگری منعکس می شود; هماهنگی و مطابقت کامل بین ظاهر و پنهان وجود دارد. احکام شرعی نه تنها به نفع بدن و نه به نفع نفس به تنهایی، بلکه برای مدیریت این آمیزه انسانی آمده است.
انطباق با حکم فقهی در عالم امر، تجلی فوری و تأثیر مستقیم در عالم روح دارد. ظاهر نیکو، باطن نورانی میآفریند و عدم رعایت احکام ظاهری، بهعنوان اختلال و بیماری در روح زاده میشود.
شریعت در ژرفای خود حقیقتی دو وجهی است: وجهی که رو به عالم طبیعت و حس است که فقه و عمل است و چهره ای که رو به عالم ملکوت و انفصال است که طهارت و قرب است.
3. جامعه شرعی به عنوان انکوباتور برای پیشرفت معنوی
هدف نظام فقهی صرفاً ساختن جامعه ای با ثبات مالی یا رفاه اقتصادی به عنوان هدف نهایی نیست. بلکه هدف نهایی شریعت ایجاد محیطی مناسب است که انسان را برای زندگی واقعی آماده کند.
جامعه در بینش توحیدی انکوباتور تکمیل است. روابط اجتماعی، نظام اقتصادی مبتنی بر عدالت و مرزهای فقهی همگی نشان دهنده آمادگی برای جو عمومی است. هنگامی که به برکت اجرای احکام شرع، عدالت برقرار شد و ظلم ها برداشته شد، قلب و ذهن انسان از توجه به ارکان ارتقای معنوی و خودآموزی آزاد می شود، بنابراین این دنیا حرکت انسان به سوی آخرت را بدون جدایی در آغوش می گیرد.
4. هدف الهی از فقه: نظام آموزشی، نه نمرات مدرسه
وقتی افکار مذهبی معمولی موضوع خوب و بد را مطرح میکند، ذهنها اغلب به خواندن سادهای میروند که شبیه سیستم کلاس مدرسه است. عدهای تصور میکنند که فرد تعیینشده دانشجوی یک سالن امتحانی است که استادی در سرش ایستاده است که هر وقت دستورات را رعایت کرد به او امتیاز مثبت میدهد و هرگاه اشتباه کرد به او امتیاز منفی میدهد و در آخر این امتیازها به صورت ریاضی جمع میشوند تا نتیجه مشخص شود.
این دیدگاه اگرچه به عنوان یک نظام انگیزشی رویه ای برای تشویق عموم مناسب است، اما بیانگر هدف واقعی فقه نیست. نظام پاداش و جزا یک نظام حقوقی خشک نیست، بلکه یک نظام تکوینی و وجودی است که مستقیماً با شکل گیری روح و پیشرفت یا عود آن ارتباط دارد.
بزرگترین اشتباه این است که باور کنیم روح انسان در مرتبه وجودی خود ثابت می ماند، در حالی که تعادل اعمال خوب و بد او به موازات یک رکورد خارجی بالا می رود یا پایین می آید. حقیقت این است که هر قاعده ای که شخص از آن پیروی کند یا آن را زیر پا بگذارد، فوراً جوهر روح او را تغییر می دهد:
- در جنبه اطاعت: عبادت فقهی حرکتی جسمانی نیست که امتیاز بخرد، بلکه فرآیندی برای تهذیب و اعتلای روح است. روح با هر اطاعتی، درجه ای از نردبان هستی بالا می رود و برای درک حقایق غیبی ملکوتی که قبلاً از آنها آگاه نبوده، نورانی می شود.
- در بعد گناه: کار بد فقط یک تخلف شرعی نیست که امتیاز را کاهش دهد، بلکه سمی است که نفس آن را فرو می برد و به اعوجاج درونی و کدر شدن آینه آن منجر می شود تا در مرتبه وجودی خود تنزل یابد و توانایی خود را در درک حقیقت و زیبایی از دست بدهد.
5. ناهماهنگی قرائت مضیق مادی از احکام
این یک پدیده رایج است که برخی از محققین به دلیل شوق و تلاش برای نزدیک کردن دین به مادی گرایان، احکام حقوقی را تقلیل داده و به تفسیری صرفاً منفعت طلبانه، بهداشتی یا زیست شناختی تفسیر می کنند. این قرائت تشریع را از هسته عبادی آن خالی می کند و آن را به علوم تجربی متغیر وابسته می کند.
معادله طهارت و وضو
وقتی از وضو صرفاً به پاکیزگی و تحریک گردش خون تعبیر شود، اصل الهی امر نادیده گرفته می شود. تمیزی فیزیکی با دستگاه های ضدعفونی کننده مدرن به دست می آید. در واقع وضو در مواردی که آب نباشد ساقط میشود و وضوی خشک با غبار جایگزین میشود، که ثابت میکند هدف، تهذیب اخلاقی و روشنگری است که شایستگی ایستادن در برابر حق را دارد.
دلایل ممنوعیت و اثر تکوینی غذا خوردن
تکرار این جمله که ممنوعیت گوشت خوک یا خون به دلیل وجود میکروب و انگل بوده کاهش ناکافی است. اگر علت به بعد فیزیکی محدود می شد، به محض اینکه روش های عقیم سازی مدرن ایجاد می شد، ممنوعیت وجود نداشت.
دانشمندان و رفتارشناسان بر این باورند که غذاها تأثیر مثبت و سازنده مستقیم دارند. غذای حرام یا مشکوک، ظلمت درونی ایجاد می کند که روح را از رسیدن به موفقیت باز می دارد و باعث سختی دل می شود و اعضا را از عبادت سنگین می کند. حرام حول مفاسد درونی و تأثیرات غیبی می چرخد که جوهر روح را تباه می کند و صفات حیوانی را به ارث می برد که در رفتار اخلاقی انسان منعکس می شود.
6. شواهد قرآنی بر تأثیر تکوینی کار
استنباط از قرآن كريم مبناي اساسي است كه فيلسوفان و علما از آن براي اثبات تبديل شدن كار به يك واقعيت ملموس كه با گوهر روح انساني درمي آيد و جوهر آن را صورت بندي مي كند، برآمده اند.
تجسم اقدامات خاص
خداوند متعال می فرماید:
«روزی که هر کس آنچه نیکی کرده و هر بدی کرده حاضر مییابد» (آل عمران: 30).
خود عمل فی نفسه وجود دارد، چه خوب و چه شر.
و خداوند متعال می فرماید:
«همانا کسانی که اموال یتیمان را به ناحق می خورند جز آتش در شکم خود نمی خورند» (نساء/10).
چنان که لقمه حرام درون آن و واقعیت ملکوتی آن آتشی است که از همان لحظه اول جان را می سوزاند.
تغییر درونی و دگردیسی
خداوند متعال می فرماید:
«نه، بلکه آنچه کسب می کردند بر دلهایشان چیره شد» (مطففین: 14).
ران زنگار و دگرگونی تکوینی است که در آینه روح در اثر بد کاری رخ می دهد.
خداوند متعال در مورد تحریف باطن می فرماید:
«پس به آنها گفتیم: میمونهای مطرود باشید.» (بقره: 65).
اصرار بر رفتار حیوانی، جوهر درونی خود را مخدوش می کند و بر اساس این قوا، انسان خلق می شود.
معراج وجودی و درک حقایق
خداوند متعال می فرماید:
«کلمات نیکو به سوی او بالا می رود و نیکی ها آنها را بالا می برد» (فاطر: 10).
اعمال نیک موتور تکوینی است که روح را به موقعیت های وجودی فراتر از عالم ماده می رساند.
و خداوند متعال می فرماید:
«اگر از خدا پروا دارید، برای شما معیار قرار می دهد» (انفال: 29).
تقوا و التزام به فقه موجب بصیرت و قدرت آگاهی اخلاقی می شود.
7. بینش حکمت متعالیه و فیلسوفان شیعه
مکتب حکمت متعالیه به رهبری صدر المطلحین شیرازی ملاصدرا (979-1050ق / 1571-1640م) بر اساس اصول مبتکر فیلسوف، صورتبندی مستدلی ارائه کرد که نقش شریعت و تأثیر اعمال را در تهذیب نفس تبیین کرد.
حرکت ضروری و تشدید روحیه
روح انسان موجودی ثابت نیست، بلکه در یک حرکت پیوسته تشدید کننده است که از ماده آغاز می شود و به سوی تجرد کامل معنوی بالا می رود. در این حرکت، اعمال حقوقی و تمکین فقهی، نمایانگر ماده و سوخت مقدماتی است که نفس برای ترقی و تشدید وجودی از آن استفاده می کند.
اتحاد روح با تصاویر اعمالش
اعمال از بین نمیروند، بلکه با تکرارشان به قوهها و تصاویر درونی تبدیل میشوند که با جوهر روح یکی میشوند و واقعیت آن را صورتبندی میکنند. انسان برای چیزی خارج از خود پاداش نمی گیرد، بلکه به خاطر حقیقت آن چیزی که آفریده و ذاتش بوده است پاداش می گیرد.
شرع دلیل ظاهری است
شریعت و عقل دوقلوهایی هستند که از یک طاقچه بیرون می آیند. از این رو، بدون عبور از دروازه فقه و شریعت ظاهری، رسیدن به تطهیر حقیقی یا وحی صحیح عرفانی ناممکن است. طهارت فقهی و التزام به احکام عملی، زیربنای تکوینی و شالوده استوار طهارت ذهن و نورانیت روح است.
8. مهندسی نظام عملی: فصول فقه
-
برای اینکه شریعت نقش مقدماتی خود را ایفا کند، اقدامات مسئولین به بخشهای اصلی تقسیم میشود که هر کدام وظیفهی شکلبندی بعد وجودی را بر عهده دارند:
-
** عباداتي مانند نماز و روزه و حج:** ناظر به ارتباط مستقيم بنده با حق مطلق است و هدف آنها تهذيب نفس و زدودن بندهاي مادّي از نفس است.
-
قراردادها مانند بیع و ازدواج: روابط متقابل را بر اساس رضایت متقابل تنظیم می کنند و هدف آنها گسترش عدالت و حفظ حقوق است تا جامعه بتواند خود را وقف پیشرفت اخلاقی کند. -آهنگها مانند طلاق و رهایی: اعمالی که با اراده فرد اتفاق می افتد و هدف آنها کنترل تعهد و مسئولیت فردی است.
-
احکامی مانند دیه، قضائیه و حدود: قانونگذاری عمومی برای حفظ نظم عمومی و هدف آن بازدارندگی متجاوزان و پاکسازی جامعه از مفاسد تکوینی است که جنایت به ارث برده است.
9. نهضت علمی و نظام تخصصی: اهتمام و تقلید
وقتی یک فرد غیرمتخصص نتواند این احکام تکوینی را از منابع اصلی آنها استخراج کند، نظام عقلانی تخصص پدید می آید که همه امور دیگر زندگی بر آن بنا شده است.
کوشش و کسر
اجتهاد عبارت است از تلاش علمی تخصصی برای استخراج احکام حقوقی از مدارک مورد تایید آنها: قرآن، سنت، عقل و اجماع.
مرجع و تقلید
مرجع، فقیهی است که شرایط را تنظیم می کند و دارای قوه استنباط است و تقلید عبارت است از رجعت غیر متخصص نزد عالم با تخصص، مانند رجوع مریض نزد پزشک معتمد، برای اطمینان از صحت تأثیر تکوینی کار.
مسیر علمی در حوزه علمیه
رسیدن به سطح توانایی کسر از یک مسیر تحصیلی دقیق در حوزه علمیه می گذرد که به سه سطح اساسی تقسیم می شود:
- مقدمه: مطالعه علوم ماشینی مانند دستور زبان، صرف شناسی، بلاغت و منطق برای درک دقیق متن دینی.
- الستوح: کتب اثباتی سطح بالا در فقه و اصول فقه مانند کفایة الاصول و المکاسب را مطالعه کنید تا نحوه اعمال احکام و شواهد را بیاموزید.
- درس خارج: بالاترین مرتبه که استاد بدون التزام به کتاب خاصی موضوع فقهی و ادله آن را مطرح می کند و نظرات علمای ارشد را برای تربیت شاگردان در نقد و قضاوت علمی تا رسیدن شاگرد به مرحله اجتهاد مطرح می کند.
اگر فقیه به مرتبه اجتهاد برسد و اهل تجربه بر علم او گواهی دهند و دارای عدالت و تقوای کامل باشد، مرجعی می شود که مردم بدان رجوع می کنند.
10. تکلیف در عصر غیبت و قوام شناختی
ممکن است عده ای از میزان سازگاری اعتقاد اولیه به وجوب امامت معصوم از سوی خداوند و واقعیت عملی رجوع به فقهای خطاکار در عصر غیبت تعجب کنند؟
بررسی تاریخی و روش شناختی هماهنگی کامل و دقت نزدیک را آشکار می کند که در دو نکته مشهود است.
ساختار قانونگذاری از نظر تاریخی تکمیل شده است
غیبت امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) از مراحل اولیه یا حساس تاریخ اسلام قبل از روشن شدن ویژگی های دین آغاز نشد. بلکه پس از بیش از دو قرن و نیم، یعنی حدود 260 سال از حضور و بسط مستقیم پیامبر (ص) و ائمه اطهار (علیهم السلام) آمده است. در این مدت طولانی، احکام کلی و جزئی تبیین و تفصیل شد، مفاهیم قرآن تبیین شد و میراث روایی و تشریعی کاملاً یکپارچه شد.
بر این اساس، امروز نقش فقیه برای رفع نقص و یا ابداع احکام از خود نیامد. بلکه در حالی آمد که شریعت کامل و مشخص و در میراث معصومین (علیهم السلام) حفظ شده بود.
کسر بر اساس متن است، نه قانون بر اساس نظر
مرجع تقنینی مستقل ندارد و به خودی خود نهی نمی کند و قرآن را به نظر شخصی خود تفسیر نمی کند. بلکه با تکیه بر اصول و احکام و روایات احادیث اهل بیت علیهم السلام به تفسیر آن می پردازد و احکام عملیه را از آن استنباط می کند. تلاش فکری او محدود به استنباط است. یعنی استفاده از قواعد علمی دقیقی که خود ائمه علیهم السلام وضع کرده اند برای درک معانی متن. او در صدد مخالفت با متن نیست، بلکه کاملاً در حوزه شناختی و حقوقی حرکت می کند که توسط خاندان پاک (علیه السلام) برنامه ریزی شده است.
مرجعیت جانشین امام معصوم علیه السلام نیست، بلکه بسط سیستماتیک و نهادی است که احکام و میراث او را آشکار می کند و غیبت او (رضوان الله تعالی علیه) غیبت عنوان است، نه غیبت وجود. او مانند خورشید تابان پشت ابر است که از نظر تکوینی و معنوی امور ملت را اداره می کند. خودش دستور داد در حوادثی که پیش می آید به فقها رجوع کنیم که حافظ شریعت او هستند.
بر این اساس، وظیفه شناختی و عملی ما در عصر غیبت، تحقیق فردی و رجوع به آگاه ترین فقیه و تدوین کننده معیارهای شناخته شده است.
اطلاعیه به خواننده محترم
ما در این سایت پیوندهایی به تارنماهای رسمی مراجع عظام تقدیم می کنیم و خواننده محترم باید خود جستجو کند و کارشناسان خبره را بررسی کند تا از عالم ترین مرجع و تدوین کننده شرایط قانونی و علمی که نام او را پاک می کند و اعتبار سیر تکوینی و معنوی او را در پیشگاه خداوند متعال تضمین می کند، پیروی کند.
فقه نظام نمرات مدرسه برای اعمال خوب و بد نیست، بلکه مهندسی تکوینی است که روح را شکل می دهد و آن را تعالی می بخشد یا بر اساس کار مبهم می کند.