Ağıl, iman və həqiqət yolculuğu

Araşdırma yolu başdan sona

İslami təlimləri ağıl, aydınlıq və məqsədlə anlamaq üçün addım-addım məntiqi yol xəritəsi.

Himayə

İnandan Əmələ

4 dəq oxuma

Qısaca

Təvhid, nubuvvət, imamət və Mehdi (ə.f.) üzrə tədqiqat tamamlandıqdan sonra mömin zehni təsdiqdən əməli tabeəliyə keçir; fiqh əqidəni davranışa çevirən və ruhu ilə əməli Allahın iradəsinə uyğun formalaşdıran proqramdır.

İnandan Əmələ

Əvvəlki tədqiqatlarda əqidəvi sistem sütunları oturduqdan və bilik quruluşu — Allahın təvhidinin () isbatı və Hikmətli İlahın xüsusiyyətlərindən başlayaraq, risalətin zərurəti və peyğəmbərlərin ismətindən () keçib imamətin () qaçınılmazlığına və İmam Mehdi’nin () varlığında və qəybətində təcəssüm edən ilahi uzantıya qədər tamamlandıqdan sonra — tədqiqatçı və mömin həll edici bir bilgi və əməli hüquq qarşısında dayanır: növbəti addım nədir?

Əqidə yalnız zehinlərdə saxlanılan mücərrəd fikirlər deyil; qapalı qapılar arxasında müzakirə olunan fəlsəfi nəzəriyyələr də deyil. Səmadan yer üzünə uzanan bu ilahi kanal — yəni Rəsul () və İmamlar () — təsis etməyin ən uca məqsədi insanın reallığında dinamik tətbiqdir. Bu masum sistem, Allah Sübhanehu və Təalanın bizə ötürdüyü kanal və vasitədir ki, ondan həyati proqramımızı götürək və O bizi yaratdığında və yer üzündə xəlifələr etdiyində bizim üçün niyyət etdiyi kamal məqsədini onun vasitəsilə həyata keçirək.

Buradan, ixtisas baxımından, əqidəni hərəkətə çevirən, bəşəri ruhu ucaldan və onu Mütləqə bağlayan tətbiqi şifrə və əməli proqram kimi fiqh () elminə — hərtərəfli bütöv mənada — qapı açılır.

1. Fiqh, Əqidəvi Məqsədlərin Tətbiqi Şifrəsidir

Əvvəllər Allah Sübhanehun hikmətli olduğunu, fiil və əmrlərinin insanın kamalına dair həyati məqsədlərlə əsaslandığını müəyyən etdik. Buna görə hökmlər və qanunvericilik təsadüfi olaraq, yalnız səthi nəzarət üçün nazil olmadı; bu ilahi hikmətin tələbidir.

Əqidə Kök Kimi, Fiqh Meyvə Kimi

Əqidə nəfsin dərinliklərindəki sabit kökdürsə, fiqh insanın uzuvlarında və davranışında görünən meyvə və yarpaqlardır. Kök praktik budaqlar olmadan böyüyüb məhsul verə bilməz; budaqlar da möhkəm əqidəvi kök olmadan dayana bilməz.

Qanunvericilik ilə Tekvin Arasındakı Bağ

Fiqhi hökmlər — ibadətlər, muamilələr və sistemlər — əslində təbiəvi qanunlara paralel ruhi və tekvin qanunlarıdır. Bədən hərəkət edib böyümək üçün fizika və biologiya qanunlarına ehtiyac duyduğu kimi, bəşəri ruh da kamala çatmaq və maddənin alçaldıcı ehtirasının əsarətindən azad olmaq üçün fiqhi qanunlara ehtiyac duyur.

2. Ruhun Ucalması: Fiqhi Praktikanın Ruhi və Əxlaqi Ölçüləri

Fiqhi quru hüquqi ölçüsünə haps etmək və ya halal-haram, sahih-batil kimi hökmlərin formal tərəfi ilə kifayətlənmək ağır bir bilik səhvidir. Əhlülbəyt () məktəbində () fiqh ruhu ucaldan və təmizləyən vasitədir; bu formalaşma bir-birindən ayrılmayan iki ölçüdə təcəlli edir.

Birincisi: Əməli və Davranış Ölçüsü

İnsanın gündəlik fiqhi proqrama bağlılığı bəşəri nəfsin şüurlu tərbiyə prosesini təmsil edir. Namazda ayaqda durmaq, orucda yemək, içmək və haramlardan çəkinmək, mal-muamilələri ədalət və dürüstlük ölçüləri ilə nizama salmaq — bunların hamısı insanı instinktin təsadüfilikindən itaət intizamına daşıyan praktik məşqlərdir.

Bu əməli intizam zahiri təmizləmənin ilk addımıdır; zahir təmizlənmədən ruh kamal dərəcələrində yüksələ bilməz.

İkincisi: Əxlaqi Ölçü və Nəfsin Tərbiyəsi

Fiqh əxlaqa və batının təmizlənməsinə varlıqsal olaraq bağlıdır; hər praktik fiqhi höküm özündə əxlaqi və tərbiyəvi məqsəd daşıyır:

  • Namaz: sadəcə hərəkətlər deyil; nəfsdəki təkəbbür və qürurla mübarizə vasitəsidir. Allah Təala belə buyurdu:

Şübhəsiz namaz çirkinlikdən və pislikdən alıqoyur. (Ənkəbut: 45)

  • Sədəqə, zəkat və xums: mal-mülk toplama deyil; nəfsi maddenin xəsisliyindən və mülkiyyət hirsindən təmizləyib arındıran boşaltma və təmizləmə prosesidir. Allah Təala belə buyurdu:

Onların mallarından özünü təmizləyəcəyin və arındıracağın bir sədəqə (zəkat) al. (Tövbə: 103)

  • Oruc: səbir təlimi, ehtirasın dizginlənməsi və alçaq şeylərdən ucalmaqdır.

Fiqh bu batini mənada nəfsin tərbiyə prosesinə rəhbərlik edən şeydir; ədalət, səbir, təvazu və isar kimi mücərrəd əxlaqi anlayışları mükəllifin tətbiq etdiyi, yaşanan gündəlik davranışlara çevirir; bu da zorunlu olaraq ilahi feyzi və istiqamət nurunu qəbul etmək üçün ruhun güzgüsünü cilalamağa aparır.

3. Qəybət Dövründə Fiqhin Rolü: Uzantının Qorunması və Kimliyin Saxlanması

Qəybət dövrünə — yəni İmam Mehdi’nin () unvan baxımından məxfi olduğu dövrə — çatdıqda, bu proqramın necə qəbul edilib tətbiq olunacağına dair bilgi sualı ortaya çıxır. Məhz burada fiqh və fəqihliyin Əhlülbəyt () məktəbinin təsis etdiyi ən böyük qoruma və mühafizə vasitəsi kimi rolu təcəlli olur.

Rəvayət və İctihad Vasitəsilə Bilgi Uzantısı

İmamın bədən və şəxsiyyət baxımından qəybəti onun şəriətinin və kamal proqramının kəsilməsi demək deyil. Təmiz İmamlar () ümumi qaydalar qoydublar və ümmətə dinlərini qoruyan və həvaya zidd olan fəqihlərə müraciət etməyi əmr etmişlər.

İctimai və Şəri Nizamın Qorunması

Fiqh dinin seyreltilməsi və ya əsrlər boyu tahrif cəhdlərinin parçalandığı bilgi qayasıdır; mömin cəmiyyətin kimliyini qoruyan, bütün yeni hadisələrə şəri və praktik cavablar verən, ümməti qüsurlu bəşəri fikirlərin qaranlığında azdırmaqdan və ya süni proqramlara tabe olmaq tələsinə düşməkdən saxlayandır.

Növbəti Mərhələyə Giriş

Təvhidə, nubuvvətə, imamətə və Mehdi-yə (ə.f.) iman bizi birbaşa tabeəlik və əməl məsuliyyəti qarşısına qoyur; ilahi kanal verilib, nasslar və hökmlər qorunub; artıq insanın kamal karvanından geri qalmaq üçün bəhanəsi qalmayıb.

Fiqh bizi zehni təsdiq sahəsindən faktiki həyata keçmə sahəsinə daşıyan körpüdür; ruhumuzu ucaldan və fərdi ilə ictimai davranışımızı Allahın iradəsinə və razılığına uyğun formalaşdıran təmizləyici vasitədir. Bu metodoloji təmələ söykənərək, gələcək tədqiqatlarda bu fiqhi proqramı və onun Kamil İnsanı və ədalətli cəmiyyəti formalaşdırmadakı birbaşa təsirini ilahi məqsədlərə cavab verməklə izah edəcəyik.

Əqidə zehində saxlanılan bir fikir deyil; əməldə görünmək istəyən bir kökdür. Fiqh isə təsdiqdən həyata keçməyə aparan körpüdür.