Giriş

Şer problemi və mâlik ilə memlûk arasındaki ilişki, insan aklının karşılaştığı en derin felsefî və kelamî muammalardan biri olarak kalmaya devam eder; çünki doğrudan kainat nizamının, ədalət kavramının və insanî varlığın gayesinin sorgulanmasıyla bağlantılıdır. Bu makale, söz konusu muammayı maddî və metafizik yönleriyle ele alır; kevnî felsefî tezleri gözden geçirir və zalimlerin fiilleri ilə masumların acıları hakkındaki çağdaş şüpheleri çözümler.

---

1. Yunan və Batı Fəlsəfəsinde Şər Problemi

Problem Batı düşüncesinde katı bir “mantıksal muamma” olarak temellenmiştir; onu Yunan filosofu Epikuros (M.Ö. 341–270) (Epicurus) “Epikuros muamması” diye bilinen biçimde formüle etmiş və meşhur ikilemde toplamıştır: Eğer Allah her şeye kadir və her şeyi xeyreden ise, şər neden vardır? Sonraki Batılı və Yunan cevapları başlıca birkaç eğilime ayrılmıştır.

1. Yeni Eflatuncu Ekol

Yunan filosofu Plotinos (yaklaşık 204–270 m.) (Plotinus), “Enneadlar” adlı kitabında şərrin ademî (yokluğa dayalı) bir husus olduğuna dair meşhur tezini sundu.

Buradaki fikir şudur: Şər, kendi başına yaratılmış varlıqsal bir kevn deyil, kamalin ya da şeye yaraşan nurun yokluğudur. Nasıl ki karanlık müstakil bir cevher deyil de nurun yokluğu ise, şər de xeyrın yokluğu ya da eksikliğidir.

2. İyimserlik Fəlsəfəsi və İlahi Ədalət

Meşhur “İlahi Ədalət Üzerine Denemeler” (Theodicy) adlı eserinde Alman filosof Gottfried Leibniz (1646–1716 m.) (Gottfried Leibniz) “mümkün aləmlerin en iyisi” nazariyesini formüle etti.

Leibniz, Allah’ın küllî ilmiyle sonsuz mümkün aləmler arasından özellikle bu aləmi seçtiğini savundu; çünki tabiî yasalar ilə insanî irade özgürlüğünün en yüksek verimle dengelendiği aləm budur. İçindeki bazı şərlerin və güçlüklerin varlığı ise, hiçbir meydan okumanın bulunmadığı bir aləmde asla tahakkuk edemeyecek daha büyük bir xeyra ulaşmak üçün varlıqsal və yapısal bir zarurettir.

3. Maddeci və Eleştirel Eğilim

Öte yandan İskoçyalı David Hume (1711–1776 m.) (David Hume) “Tabiî Din Üzerine Diyaloglar” adlı kitabında və çağdaş J. L. Mackie (1917–1981 m.) (J. L. Mackie) “Şer və Mutlak Kudret” adlı makalesinde keskin bir görüş benimsemiştir; buna göre depremler və hastalıklar gibi tabiî şərlerin və zulüm gibi ahlakî şərlerin fiilî varlığı, mutlak sıfatlı Allah fikriyle mantıksal olarak çelişir; acıyı, tabiatın abesliğine ya da hikmətli sanatkârın yokluğuna dəlil sayarlar.

---

2. Müsəlman Filosofların Yaklaşımı

İbn Sînâ (370–428 h. / 980–1037 m.) (Avicenna), Fârâbî (260–339 h. / 872–950 m.) (Al-Farabi) və Molla Sadrâ (979–1050 h. / 1571–1640 m.) (Mulla Sadra) gibi Müsəlman filosoflar bu tezi devraldı və İslam metafiziğinin aletleriyle derinleştirdi; şərri tahlilî olarak iki boyuta ayırdılar.

1. Zatî Şər və Arazî Şər

Zatî şər ya da ademî şər, ilmin yokluğu olan cehalet ya da görmenin yokluğu olan körlük gibi, şeyin tabiatına yaraşan kamalin yokluğudur. Bu, bir yapıcıya ya da Yaradıcıya ehtiyaclı deyildir; çünki yoxluq yaratılmaz.

Arazî şər ya da nispî şər ise, kendi başına xeyir olan, lakin karşılıklı maddî çatışma anında başkasına zarar veren varlıqsal husustur.

Bunun örneği yılan və zehirdir: Zehir kendi başına yılanın bekasının maddesi və kendini savunduğu bir silahtır; onun üçün xeyirdır və varlıqsal kamalinin bir parçasıdır. Lakin insanın kanına karıştığında arazî bir şər olur, çünki insan bedeninin mizacını bozar.

Bunun bir başka örneği aslan və ceylandır: Aslanın ceylanı avlamaya və parçalamaya girişmesi zorunlu bir varlıqsal halkayı temsil eder. Bu fiil, ceylan açısından nispî bir şərdir; çünki onun biyolojik hayatını sona erdirir və ona acı verir. Lakin aslan açısından xeyirdır, çünki onun bekasının və gücünün vesilesidir; ayrıca ot yiyenlerin aşırı çoğalmasını engelleyen və genel ekolojik sistem açısından da xeyirdır — ki bu aşırı çoğalma bitki örtüsünü tahrip edip ceylanların kendilerini açlıktan öldürebilir. Deməli şər burada asıl bir cevher deyil, madde aləmindeki cüzî menfaatlerin çatışmasının bir ürünüdür.

2. Madde Aləminde Hayrın Şərre Galebesi

İbn Sînâ (Avicenna) “eş-Şifâ: İlahiyyât” adlı eserinde kevnî denge kaidesini ortaya koydu: Madde aləminde xeyir asıl və galiptir; şərler və eksiklikler ise nadir və arazîdir; çünki sağlık esas, hastalık ârız olandır və nizam asıl, depremler istisnadır.

Buna dayanarak, az bir şərden sakınmak uğruna çok xeyrın yaratılmasını terk etmek, bizzat ilahi hikmətle bağdaşmayan büyük bir şərdir.

---

3. Felsefî Cevapların Tafsili

Aşkın Hikmət (Aşkın Hikmət) ekolü şər muammasını çözümlemede nitelikli bir sıçrama gerçekleştirdi; Molla Sadrâ (979–1050 h. / 1571–1640 m.) (Mulla Sadra), Allâme Tabâtabâî (1321–1402 h. / 1904–1981 m.) (Allamah Tabataba’i) və Şehid Murtazâ Mutahharî’nin (1338–1399 h. / 1920–1979 m.) (Murtada Mutahhari) çabaları, muammayı dar cüzî ufkundan küllî varlıq ufkuna taşıyan kuşatıcı bir okuma sunmak üçün bütünleşti.

1. Molla Sadrâ’da Varlıqsal Cevap və İstihâle Yasası

Molla Sadrâ (Mulla Sadra) “el-Esfârü’l-Akliyyetü’l-Erbaa” adlı kitabında bu aləmin madde, hərəkət və tecerrüd aləmi olduğunu və kainatın, maddenin eksiklikten kamale doğru, varlıq mertebeleri boyunca yükselen bir dönüşüm yasasıyla mahkûm bulunduğunu açıkladı:

«Toprak bitkiye istihâle eder, bitki de hayvana istihâle eder.»

Buradaki “istihâle” kelimesi yükselen dönüşüm və değişim demektir. Toprak, kendisinde his bulunmayan bir cansız olduğu hâlde, unsurları emerek Allah’ın emriyle büyüyen və beslenen bir bitkideki canlı hücrelere dönüşür. Sonra hayvan gelir, bitkiyi yer; bitki sindirim sisteminde kimyasal olarak çözülür və his, iradî hərəkət, acı və lezzet sahibi kan və sinir hücrelerine dönüşür.

Toprağın bitkiye istihâle etmesi üçün önceki suretini yitirip çözülmesi gerekir. Bitkinin hayvana istihâle etmesi üçün de yenilip sindirilmesi gerekir ki bu zahiren şər görünür. Deməli madde aləmindeki değişim və ölüm, daha yüksek bir hayatın doğuşu üçün iki temel şarttır; daha aşağı varlıqlar, daha yüksek varlıqların bir parçası olmak üçün mevcut varlıqlarını feda ederler və buradaki ölüm sırf bir yoxluq deyil, varlıqsal və maddî bir kamal kapısıdır.

2. Allâme Tabâtabâî’de Kuşatıcı Bakış Cevabı

Allâme Tabâtabâî (Allamah Tabataba’i) “el-Mîzân fî Tefsîri’l-Kur’ân” adlı tefsirinde önemli felsefî və Kur’ânî bir asıl beyan etti: İnsan, işlere dar və cüzî bir zaviyeden baktığında, onları geçici şahsî menfaat və sınırlı bir mevzi ölçüsüyle tarttığında və küllî kevnî nizamın uzvî irtibatı ilə cüzün menfaatini aşan mecmuun menfaatinden gaflet ettiğinde “şer problemi” vehmine düşer.

Bu asıl tatbik edilerek depremlere və yanardağlara bakılabilir. İnsan onları yıkıcı bir şər olarak görür, çünki belirli bir coğrafî bölgede evleri yıkar və canları alır. Lakin tabiat sünnetlerine dayanan kuşatıcı okuma, onların yer üçün jeolojik bir emniyet supabı gibi çalıştığını açığa çıkarır; çünki yerin bağrındaki muazzam sıkışan basıncı boşaltır, kıymetli madenleri və verimli volkanik toprağı dışarı çıkarır və arazi biçimlerinin, adaların və karaların oluşumuna katkıda bulunur. Deməli buradaki cüzî şər, gezegen sisteminin en büyük küllî xeyrını korumak üçün tekvînî bir şart olabilir.

3. Şehid Mutahharî’de Terbiyevî və Tekâmülî Cevap

Felsefî eseri “İlahi Ədalət”te Şehid Murtazâ Mutahharî (Murtada Mutahhari) acının varlıqsal işlevini çözümledi və eksiklikleri ilə musibetleri, varlıqların tekâmülünün hərəkət verənleri arasında saydı.

Hastalık olmasaydı sağlığın kıymeti bilinmez və tıp ilmi gelişmezdi. Cehalet olmasaydı insan ilim talebine kalkışmazdı. Şiddetler olmasaydı insanî enerjiler sönerdi və sabır, cesaret və îsâr zuhûr etmezdi. Musibetler bu manada, insan nefsini eriterek posasını çıkaran və saf cevherini bırakan bir potadır.

---

4. Ahlakî Şüphelerin Çözümlenmesi

Burada büyük şüphe zuhûr eder: Eğer Allah adil və kadir ise, savaşları, katliamları, müstebitlerin zulmünü və masum çocukların öldürülmesini neden engellemez? Şii felsefî və kelamî düşünce bu muammayı iç içe geçmiş kaidelerle çözümler.

1. Ahlakî Mesuliyet Terazisi

Felsefî və akidevî olarak tekvînî bağış ilə teşrîî teklif arasında ayrım yapmak gerekir. Allah teşrîî iradesiyle zulmü katî olarak haram kılmış və katilleri azapla tehdit etmiştir. Tekvînî iradesiyle ise insanı yaratmış və ona kudret aslını ilə seçim özgürlüğünü bağışlamıştır.

Bu bahşedilen kudret kendi başına xeyirdır; lakin onu eksikliği və kötü seçimiyle şərre, zulme və savaşlara yönlendiren insanın kendisidir. Deməli katil və zalim, cürmün özgürlüğüyle doğrudan failidir və çirkin fiilin nispeti seçim yoluyla ona döner, Allah tebâreke və teâlâ’ya deyil.

2. Anında Müdahale Etmeme Fəlsəfəsi

Bazıları, cürüm vuku bulmadan önce zalimin elini kahredici bir güçle durdurmak üçün sürekli ilahi bir müdahale talep eder. Buradaki felsefî cevap şudur: Her ahlakî şərri engellemek üçün doğrudan mucizevî ilahi müdahale, özgür iradenin tamamen ilgasını və imtihanın iptalini gerektirir.

Şayet zalim, zulmü düşünür düşünmez elinin tekvînî və zorla felce uğrayacağını bilseydi, seçim yok olur və o, kahır və zorlama ilə itaatkâra dönüşürdü. Seçimin iptaliyle de ilahi teklif düşer, insanın ağıl və özgürlükle temayüz eden bir varlıq olarak yaratılışının gayesi bâtıl olur; cennet və cehennem, sevap və ceza, zorla sevk edilen varlıqlar hakkında manasız hâle gelir.

3. Lutfî Müdahale və Ertelenmiş Yardım

Anında müdahale etmemek ihmal demek deyildir; çünki Allah belirli sünnetler uyarınca müdahale eder.

Risaletin aslını korumak üçün müdahale, mucizenin işlevidir; Allah, təvhidî risalətin beşeriyet üçün bir hidayet menheci olarak tamamen zeval bulma tehlikesiyle karşılaştığında, tabiî sünnetleri kırmak üçün mucizeyle müdahale eder; ateşi İbrahim’e serin və selamet kılmak ya da Musa üçün denizi yarmak gibi. Mucize, dini korumak üçün verilir, mutlak bir şahsî himaye olarak deyil; bu yüzden Zekeriyya və Yahya öldürüldü, Hüseyin (4–61 h. / 626–680 m.) (AS) şehit edildi; çünki risalətin aslı və dinin bekası, onların kanları və halis beşerî fedakârlıklarıyla korunmuştu.

Bir de imhal və kısas müdahalesi vardır; Allah zalimi, hüccet üzerine tamamlanana dek tuğyanında bırakır, sonra onu dünyada zorbaların və devletlerin düşüşüyle ya da ahirette mutlak hesapla yakalar.

---

5. Ivazlar Kaidesi və Mutlak Mâlikiyet

Şii akidevî düşünce, eş-Şeyh el-Müfîd (336–413 h. / 948–1022 m.) (Al-Shaykh al-Mufid) və Hâce Nasîrüddin et-Tûsî’de (597–672 h. / 1201–1274 m.) (Nasir al-Din al-Tusi) görüldüğü üzere, masumların və çocukların acıları muammasını iki aklî mihver aracılığıyla çözmesiyle temayüz eder.

1. Ivazlar Kaidesi

Bir savaşta öldürülen çocuk ya da dünyada bir yardım görmeden işkence altında can veren mazlum, hikmətli ilahi ədaləti gereğince ahiret yurdunda, dünyanın bütün zâil acılarını gideren daimî nimet və kuşatıcı kerametten muazzam bir telafiyi hak eder.

Bu telafi salt bir lütuf deyil, Yaradıcı’nın maddî imtihan yurdunda kula isabet eden eksiklikleri telafi ettiği adlî bir haktır.

2. Mâlikiyet Hakikati və Önceki Bir Hak İddiasının Nefyi

Beşerî itirazın menşei bazen, insanın hayatına ya da çocuklarına müstakil bir mülkiyetle malik olduğunu hissettiği bâtınî bir vehimden hərəkət eder. Lakin felsefî hakikat, tekvînî mülkün yalnızca Allah’a ait olduğunu vurgular; çünki kul və malik olduğu şey, Mevlâ’nın mülküdür.

İnsan yoktan var edildi və elindeki nimetler geri alınacak emanetlerdir. Hikmətli Mâlik’in kendi has mülkünde geri alma ya da eksiltme suretiyle tasarrufu, ağıl mantığında zulüm diye adlandırılmaz, əksinə hikmətli bir tedbir olarak nitelenir; özellikle de daha eksiksiz bir uhrevî telafi ilə akıbetlenmişse.

---

6. Masum Metinde Şər və Ədalət Muamması

Önceki aklî felsefî görüş, Kur’ânî və rivâî metinlerle mutabık kalır və bütünleşir.

1. Kur’ân-ı Kerîm’de

Kur’ân, imtihanı kevnî bir yasa olarak sunar:

«Sizi bir imtihan olarak xeyirla da şərle de deniyoruz. Lakin bize döndürüleceksiniz.» (Enbiyâ: 35).

Ve zulmü Allah’tan nefyeder, fesadı ise insanların kazancına nispet eder:

«Şüphesiz Allah zerre kadar zulmetmez.» (Nisâ: 40).

«İnsanların kendi elleriyle işledikleri sebebiyle karada və denizde fesat ortaya çıktı.» (Rûm: 41).

Ayrıca cezanın ertelenmesinin bir gaflet deyil, bir hikmət üçün imhal olduğunu belirler:

«Sakın, Allah’ı zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma! Allah, onları lakin gözlerin dehşetle bakakalacağı bir güne erteliyor.» (İbrahim: 42).

2. Nebevî Sünnette və Ehl-i Beyt Mektebinde

Nebî’den (SAV) rivayet edilmiştir:

«İnsanların bela bakımından en şiddetlisi peyğəmbərlerdir, sonra derece derece onlara en benzeyenlerdir…».

Bunda bela ilə kamal arasında bir bağ kurulur.

Emîrü’l-Müminîn Ali b. Ebî Tâlib (hicretten önce 23 – hicrî 40 / m. 599–661) (İmam Əli (AS)) Nehcü’l-Belâğa’daki câmi bir sözünde şöyle demiştir:

«Tevhid, O’nu vehmetmemendir; ədalət ise O’nu ithâm etmemendir.»

İmam Câfer es-Sâdık (83–148 h. / 702–765 m.) (AS) da Unvân el-Basrî’ye vasiyetinde müstakil mülkiyetin nefyi kaidesini şöyle koyar:

«Kul, Allah’ın kendisine bahşettiği şeyde kendisi üçün bir mülk görmemelidir; çünki kölelerin bir mülkü olmaz… Kul, kendi işinin tedbirini onu tedbir edene havale ettiğinde, dünya musibetleri ona kolay gelir.»

Bu manzume, Hz. Zeyneb bint Ali’nin (5–62 h. / 626–682 m.) (AS) Kûfe’deki sözünde tecelli eder; İbn Ziyâd (28–67 h. / 648–686 m.) ona hakaret ederek “Allah’ın kardeşine ne yaptığını nasıl gördün?” diye sorduğunda, o təvhidin yakîni və derinliğiyle cevap verdi:

«Ben güzellikten başka bir şey görmedim. Bunlar, Allah’ın haklarında öldürülmeyi yazdığı bir topluluktu; onlar da yatacakları yerlere doğru çıktılar. Allah, seninle onları bir araya getirecek; hesaplaşacak və davalaşacaksınız.»

O (AS), zalimden seçimle sâdır olan beşerî cürmün çirkinliği ile, evliyayı eriten, onları şehadet və əbədilik makamına yükselten və zâil dünyevî eksikliği uhrevî telafi ilə telafi eden ilahi fiilin güzelliğini birbirinden ayırdı.

---

Xülasə və Netice

Şer probleminin çözümlenmesi, varlığı dünya hayatının sınırlarına hapseden dar maddeci mantıksal çıkmazdan, kuşatıcı təvhidî varlıq manzumesine geçen katî bir intikali açıklar.

Aşkın Hikmət ekolünden etkilenen Şii görüşte, ilahi ədalət kavramı; Yaradıcı’nın mutlak mâlikiyeti hakikatiyle, korunması sürekli zorla müdahale edilmemesini gerektiren insanî seçim özgürlüğüyle və uhrevî ivazlar yasasıyla bütünleşir; beləliklə acı, imtihan və arazî şər, nihaî galebenin mutlak xeyra və güzelliğe yazıldığı bir kevnî nizam içinde bir temayüz, eritme və ahlakî tekâmül aletine dönüşür.