ذهن انسان در برابر این جهان پهناور، تابع قوانین حرکت، علیت و تغییر ایستاده است تا در مورد نقطه شروع تعجب کند. رهیافتهای عقلی (مانند برهان صدیقین یااثبات نظامها و وجوب وجود) با ملاحظه فلسفی محض ثابت کرده اند که این جهان مادی ممکن و متحول کننده بدون تکیه بر علت اولی و خود وجوب وجود نمی تواند به حیات خود ادامه دهد. این وجود ابدی چیزی شبیه آن نیست; اگر تألیف می شد به اجزای خود نیاز داشت و آنچه لازم بود برای وجود لازم نبود و اگر متغیر بود نیستی و حدوث بر آن نازل می شد که منافات دارد با منشأ اولی بودن آن.

اما اگر عقل وجود این خالق بزرگ و صفات کلی او را ثابت کرده است، در میان انبوهی از ادعاها و نظام های دینی که زمین را پر کرده است، چگونه به پیام او می رسیم؟ فراخوانی هزاران دین و مذهب و ردیابی کتب و میراث آنها از توان بشر خارج است. از این رو، منطق استفاده از روش شناسی دقیق فیلترینگ را حکم می کند. تعیین معیارهای عقلانی است که مستقیماً از صفات خالق مشتق شده اند و نظام های دینی را از آنها عبور می دهند تا ببینند کدام یک از آنها با شواهد عقل سازگار است و به بالاترین نتیجه شناختی منجر می شود.

1. ملاک یگانگی و نفی کثرت (فلسفه خداباوری در برابر کثرت گرایی)

اولین اصل عقلی این است که علت وجود باید یکی باشد و شریک نداشته باشد. تعدد در مقوله «وجود واجب» منطقاً محال است. اگر دو خدا بودند، هر یک از آنها به خاصیت خاصی از دیگری متمایز می شد و تمایز مستلزم ترکیب (یک جزء مشترک و یک جزء متمایز) است و ترکیب با ابدیت و ضرورت منافات دارد. به همین ترتیب، تضاد اراده ها در عالمی که نظام یکپارچه و هماهنگ بر آن اداره می شود، منطقاً به فساد آن می انجامد. ناتوانی یکی از خدایان در تحمیل اراده خود دلیل بر نقص اوست و آنچه معیوب است خدا نیست.

وقتی نقشه جهانی مذهبی را از این فیلتر اول عبور می دهیم، یک تمایز قاطع پیدا می کنیم:

نظام های مستثنی شده: همه ادیان بت پرستی و رایج مبتنی بر شرک (مانند هندوئیسم و ادیان تمدن های باستانی)، ادیان دوگانه (مانند زرتشتی که جهان را بین خدای نور و خدای تاریکی تقسیم می کند)، بلافاصله کنار گذاشته می شوند، علاوه بر آموزه های طبیعی و بودیسم سنتی که یک بودیسم را ارائه نمی دهد.

سیستم های متقاطع: این فیلتر مذاهبی را بیان می کند که در متون بنیادی خود اظهار یکتاپرستی می کنند، به ویژه خانواده “ادیان ابراهیمی” (یهودیت، مسیحیت، اسلام).

2. ملاک خلوص و تمایز بین ماده (نفی انسان گرایی و تجسم)

اصل فلسفی در اینجا تصریح می کند که خالق زمان و مکان و ماده نمی تواند توسط آنها اداره شود. محال است خداوندی که ابدیت او ثابت شده است به خصوصیات مخلوقات (مانند حدوث، تغییر، گرسنگی، خستگی، به وجود آمدن و قرار گرفتن در بدن) متصف شود. هر چیزی که حرکت و حرکت و تشابه به مخلوقات به آن دست یابد موجودی ممکن و محدود است و محدود برای وجود لازم نیست.

هنگامی که این فیلتر برای سه دین توحیدی اعمال شود، تفاوت های اساسی ظاهر می شود:

تز مسیحی و مسئله تجسم: جریان اصلی مسیحیت مبتنی بر آموزه تثلیث و تجسم خدا در هیپوستاس پسر (عیسی/عیسی) است. در اینجا، ملاحظات فلسفی یک معضل منطقی را می بیند. چگونه می توان مطلق نامتناهی را در یک بدن محدود انسانی محصور کرد؟ ازلی که نیازمند جهانیان است چگونه می تواند در معرض تولد و گرسنگی و درد و مرگ باشد؟ ترکیب صفات الوهیت مطلق و صفات انسانیت محدود در یک موجود، تناقض در محمول و موضوع منطق است.

تز یهود و مشکل قیاس متنی: علیرغم تأکید یهودیت بر یگانگی و انکار تجسم مستقیم، خواندن متون عهد عتیق (تورات و تنخ) این انکار را از بین می برد. متون مملو از ویژگی‌های انسانی تیز (شبیه کردن خدا به انسان) است. خداوند در میراث آنها پشیمان می شود، غمگین است، خسته می شود، روز هفتم آرام می گیرد، با انسان ها مبارزه می کند و شکست می خورد. این ادراک ویژگی های عاطفه و نقص را به خالق نسبت می دهد که با برهان عقلی رد می شود.

تز اسلامی و تعالی متعالی: اسلام دقیق ترین و انتزاعی ترین بینش خداوند را ارائه می کند. آیات فلسفه متعالی او را به اختصار بیان می کند:

“هیچ چیز شبیه او نیست.”

«بگو: او خدای یگانه، خدای ازلی است.»

خداوند در اینجا مطلقاً از شباهت حوادث مبرا است. او در ماده ساکن نیست، قوانین خلقت او بر او حکومت نمی کند، و در معرض غیبت یا خستگی نیست.

بنابراین، فیلتر دوم نشان می‌دهد که اسلام دینی است که مفهوم اعتقادی را ارائه می‌کند که بیشترین سازگاری را با فلسفه تعالی دارد.

3. تحقیقات داخلی (اتحاد شدید و محاکمه فرقه ای)

پس از محدود كردن منطقي پژوهش به دايره اسلامي، انديشه فلسفي و كلامي در اسلام با معضل تفسير متون خارجي و تطبيق آنها با حكم عقل ناب مواجه شد. در اینجا، مکاتب فکری متعددی پدید آمدند، و ما سه مشکل فلسفی عمده را در مورد این دکترین ها بررسی خواهیم کرد تا ببینیم که چگونه مواضع فکری پیرامون آنها متفاوت است.

1. معضل “انسان گرایی و فضایی”

مشکل فلسفی: اگر خالق قدیم بوده و مکان واقع شده است، مستقل از مکان و جهت است. اینکه بگوییم جنبه حرکتی دارد (مانند روبنای جسمانی) یا ابعاد و اعضاء، لزوماً به این معناست که جسم است و بدن مرکب است و مرکب محتاج است و نیازمند خالق نیست.

موقعیت مدارس اسلامی:

مکتب اهل حدیث (و جریانات سلفیه) : به ظاهر صرف لفظی پایبند بود و برای خداوند ابعاد و صفات اعتباری مانند صورت و دست و نزول حقیقی و استواری بر عرش تثبیت کرد. فلسفه علیرغم تلاش برای رهایی از دلالت این گفته با عبارت «بدون چگونگی»، معتقد است که اثبات منشأ این مفاهیم در ارتباط با خالق، تصدیق ضمنی جسمانی است، زیرا معنای زبانی و ذهنی این واژه ها تنها در چارچوب ماتریالیسم به دست می آید.

مکتب اشاعره و ماتریدی: برای فرار از انسان گرایی، راه تفسیر (مانند قول آنها که دست لطف یا قدرت است) را در پیش گرفت، اما در بحث از موضوع «ابر حداکثر و جهت» به آشوب افتاد، چرا که در صدد اثبات برتری لفظی در عین انکار وجه جسمانی که ترکیبی از دو چیز است، بود.

اصالت مکتب اهل بیت علیهم السلام در توحید: این مکتب طهارت مطلقی را تدوین کرد که جسمانیت و جنبه را قاطعانه رد می کند تا مبدأ و منبع ناب عقیده را نشان دهد. مکان و جهت برای خلقت ضروری است و خالق بر نواحی متعالی است. امام علی بن ابی طالب (23 ق.م – 40 ق / 599 – 661 م) (علیه السلام) در نهج البلاغه در وصف خالق می فرماید:

هر که آن را تعریف کرد، آن را شمرد، هر که به آن اشاره کرد، آن را تعریف کرد، هر که آن را تعریف کرد، آن را برشمرد، هر که گفت (هوس) آن را وارد کرد، و هر که گفت (علم) از آن رهایی یافت.

این انتزاع هرگونه ناخالصی انسان گرایی کلامی را از بین می برد و یکپارچگی ذهنی ناب را حفظ می کند. خلاصه تفاوت سه مکتب در این معضل: اهل حدیث با قول «بدون چگونگی» قید ظاهری را تأیید می‌کنند و اشاعره در اثر دور شدن از اصل، بین تأویل و اثبات غرض لفظی خلط می‌شوند، در حالی که اهل بیت (علیهم السلام) صراحت و صراحت جسمانی را مطلقاً نفی می‌کنند.

2. معضل “سادگی الهی”

مشکل فلسفی: ذات الهی باید بسیط باشد نه مرکب. اگر صفات خداوند (مانند علم، قدرت و حیات) موجودات قدیم و ازلی و علاوه بر خود و متمایز از خود بودند، به وجود منهای متعددی منجر می شد که در ابدیت و قدمت خالق شریک هستند. کثرت قدما، جوهره توحید فلسفی را باطل می کند.

موقعیت مدارس اسلامی:

مکتب اشاعره: برای اثبات صفات اخلاقی جاودانه «علاوه بر نفس» رفت. گفتند خداوند به علم ابدی غیر خود داناست و به غیر خود قادر است. این بیان آنها را به مشکل فلسفی (معضل کثرت پیشینیان) کشاند، زیرا آنها معانی کهن را تأیید کردند که در ذات وجود دارد و با آن متفاوت است.

مکتب معتزلی: به این مشکل فلسفی واقف بود، اما به افراط دیگر رفت و «از جانب نفس از جانب صفات» (یعنی نفی کامل صفات اخلاقی) گفت که مفهوم صفات را ناکارآمد و عاری از تأثیر واقعی جلوه داد.

اصالت مکتب صفات اهل بیت علیهم السلام: این مکتب دقیق ترین راه حل فلسفی را ارائه کرده است که «ویژگی صفات به نفس» است که مبدأ و منشأ ناب هستند. خداوند سبحان فی نفسه می داند نه با علم اضافی و به خود توانا است نه با قدرت مضاعف. خود و صفات یک واقعیت بسیط بدون ضرب و ترکیب هستند. توانایی او علم اوست و علم او حیات اوست و کثرت الفاظ به دلیل کثرت آثار و مفاهیم است نه کثرت حقایق ازلی. امام علی (علیه السلام) این اصل فلسفی را این گونه خلاصه می کند:

كمال اخلاص او نفى صفات از اوست، زيرا شهادت هر صفتى آن است كه غير از آن وصف است و شهادت هر صفت وصفى غير از صفت است.

3. پارادوکس دید

مشکل فلسفی: دیدن با چشم بینایی (دیدن چشم) از نظر منطقی و فیزیکی مشروط به وجود فاصله، جهت متناظر و انعکاس پرتوهای نور از جسم مرئی به چشم بینا است. از آنجایی که خالق از جسم، مکان و مقصد متعالی است، اجازه دیدن رؤیت او یک تناقض منطقی است، زیرا مستلزم اثبات خواص مادی او است که از ماده متعالی است.

موقعیت مدارس اسلامی:

اکثریت فقهی و کلامی (اشعری، ماتریدیه و اهل حدیث): رفتند تا رؤیت خداوند را با چشم بصری در آخرت برای مؤمنان بر اساس معنای ظاهری برخی از متون ثابت کنند. وقتی با ناتوانی ذهنی مواجه شدند گفتند:

“نه در یک جهت، نه در مقابل و نه با پرتو تماس دیده می شود.”

این چیزی است که منطق دانان و مناظره گران آن را ترکیبی از دو افراط می دانند. آنها بینش بصری را تأیید می کنند و در عین حال شرایط وجودی آن را انکار می کنند.

تز جایگزین مکتب اهل بیت علیهم السلام: در راستای حکم قطعی عقل و آیه قاطع قرآن:

«چشم ها بر او غلبه نمی کنند، ولی او بر بینایی می رسد».

این مکتب برای حفظ عظمت ذات الهی از ضروریات امر، عدم امکان مطلق رؤیت بصری را هم در دنیا و هم در آخرت اعلام کرد. وقتی ثعلب یمانی از امام علی علیه السلام پرسید:

«ای امیرالمؤمنین پروردگارت را دیده ای؟»

پاسخ عمیق فلسفی که این معضل را حل می کند آمد:

آیا باید چیزی را که نمی بینم پرستش کنم؟ چشم ها آن را با بینایی درک نمی کنند، اما دل ها با حقایق ایمان آن را درک می کنند.

استخراج و نتیجه شواهد

مسیر فکری نزولی که ما دنبال کردیم مبتنی بر یک گرایش عاطفی یا یک سنت فرقه‌ای نبود، بلکه استفاده از «چاقوی جراحی عقل و منطق» در کالبد شکافی ایده‌ها بود:

• جهانی: تزهای شرک و دوگانه پیش از معیار وحدت علت فلسفی فرو ریخت.
• از نظر دینی: تزهای تجسم و قالب بندی انسان در برابر معیار غنا و تمایز خالق از ماده کنار گذاشته شد.
• در عرصه اسلامي: آراء بر اساس سخت ترين معيارهاي صداقت (نفي نهاد، نفي تركيب نفس با صفات زائد و انكار بينش بصري مادي) ارائه شد. روشن شد که برخی از مکاتب برای تطبیق پدیده های متون نقل شده با احکام عقلی امتیازات منطقی دادند و صورت بندی های آنها با تناقضات فلسفی رنگ آمیزی داشت.

نتیجه کلی منطقی: قرائت آزاد فلسفی و منطقی در مکتب اهل بیت علیهم السلام تثبیت شده است; به عنوان مکتبی اولیه که انتزاعی‌ترین، بی‌طرف‌ترین و منسجم‌ترین تز اعتقادی را ارائه کرد، در حالی که سایر مکاتب از رویکرد خود منحرف شدند، نتیجه نقص در توحید آنها بود. این مکتب موفق شده است مفهوم توحید محض را کاملاً منطبق با براهین آزاد فکری بدون گرفتار شدن در دام قیاس (انسان گرایی) و یا دام نافرمانی (نفی صفات) بسازد، به طوری که آموزه آنها ناب ترین نتیجه شناختی برای کسانی باشد که با چشم صمیمانه به جستجوی حقیقت می پردازند.