Resûl-i A’zam Muhammed b. Abdullah’ın (sallallahu aleyhi və âlihi) makamlarını tanımak, yalnızca tarihe dair bir araştırma deyildir; dini anlamanın temel dayanağıdır. Çünki derin İslamî bakışta Nəbi SAV, ilahî güzelliğin aynası və Yaradıcı ilə yaratılmışlar arasındaki en büyük vasıtadır.

Bu metinde, hâtemü’l-enbiyânın (s.a.a.) dəlillerini, makamlarını və faziletlerini; Kur’ânî (Qur'ani), hadisî və felsefî görüşleri bir araya getiren, karmaşık ıstılahları açıklıkla şərh eden silsileli bir yöntemle ele alıyoruz.

---

1. Mutlak Kulluk Makamı və İlahî “Abd” Nitelemesi

Kulluk makamı, Ehl-i Beyt Peyğəmbərin ailəsi (a.s.) mektebinde Nəbi’nin (s.a.a.) en yüce ruhî makamı sayılır; çünki o, nübüvvet, risalət və mi’râc gibi diğer bütün makamların çıkış noktası və temelidir. Kimileri kulluğu bir eksiklik mertebesi görürken, tertemiz İtret onu insanî kamalin və varlıqsal hürriyetin zirvesi olarak görür.

1. Şəref Makamlarında Kur’ânî “Abdühû” Nitelemesi

Allah Təala (Tanrı), en büyük dönüşüm və teşrî anlarında yüce Nəbi’sini, kulluğunu tekil celal zamirine izafe ederek (“abdühû”) tahsis etmiştir:

• İsrâ və Mi’râc makamı:

Kulunu bir gece yürüten (Allah’ın şânı) ne yücedir.

Öyleyse ona ruhî yükselişi və terakkiyi güvence altına alan şey, kulluktur.

• Vahyin inişi və teşrî makamı:

Hamd, kuluna Kitab’ı indiren Allah’a mahsustur.

Böylece (Allah) kuluna vahyettiğini vahyetti.

• Meydan okuma və i’câz makamı:

Eğer kulumuza indirdiğimizden şüphe içindeyseniz…

Buradaki mârifî delâlet şudur: Nəbi (s.a.a.) bu makamları soyut bir bağış olarak elde etmemiş; bilakis, benlikten mutlak kurtuluş və ilahî iradede tam erime anlamına gelen kâmil kulluğu gerçekleştirmesiyle nail olmuştur. İşte bu yüzden günlük şehadette kulluk, risalətten önce zikredilmiştir:

«Şehadet ederim ki Muhammed O’nun kulu və elçisidir.»

2. Şii Filosofların Kulluk Makamına Bakışı

Sadru’l-Müteellihîn (Molla Sadra, 979–1050 h. / 1571–1640 m.) və Allâme Tabâtabâî (1321–1402 h. / 1904–1981 m.) gibi Şii ârif filosoflar, kulluğun iki türlü olduğunu görürler: bütün mahlûkatın ortak olduğu tekvînî kulluk və Nəbi’nin (s.a.a.) tekelinde bulunan, iradî və fenâî teşrîî kulluk.

• Salt varlıqsal fakr (tam fenâ): Filosoflar Nəbi’nin kulluğunu, varlığının, mutlak gan karşısındaki zatî fakrını tam idrak mertebesine ulaşması olarak yorumlarlar; beləliklə o, saf bir ayna və ilahî meşiyyetin eksiksiz bir meclâsı olmuştur.

• Velayet ilə kulluğun birlikteliği: Şii felsefî burhan, Nəbi’nin “zahir”inin kulluk və mahlûkluk, “bâtın”ının ise velayet və yakınlık olduğunu açıklar; o, Allah’a karşı kullukta və tevazuda ne kadar derinleşirse, mahlûkat üzerindeki efendilik və tekvînî velayet (Tekvini Vəlāyət) ilə o kadar mükâfatlandırılmıştır.

---

2. En Yüksek Yakınlık Makamı və Kâbe Kavseyn Ayetinin Tahlili

Necm suresi, bir insanın ulaştığı en yüksek ruhî mertebeden söz eder; Allah Təala’nın şu kavlinde:

Sonra yaklaştı və sarktı. İki yay aralığı kadar, hatta daha da yakın oldu.

Bu âyetler, Ehl-i Beyt (a.s.) və alimlerinin görüşüne göre dakik bir mârifî tefkîkle yorumlanır:

• Rivâyî mana (mekân və mesafenin nefyi): Ehl-i Beyt İmamları (a.s.), “dünüv və tedellî”nin (yaklaşma və sarkma) asla mesafe ya da maddî bir yakınlık anlamına gelmediğini vurgulamışlardır; çünki Allah Sübhânehû və Teâlâ məkandan və sınırlardan münezzehtir. Buradaki yakınlık, yüce ruhî mertebe yakınlığıdır və Nəbi’nin (s.a.a.), başkasının erişemeyeceği bir kalbî şuhûd derecesine ulaşmasıdır. Mi’râc rivayetleri bu manayı teyit eder; Nəbi “Sidretü’l-Müntehâ”ya ulaştığında, melek Cebrail (a.s.) durup şöyle demiştir:

«Bir parmak ucu kadar yaklaşsaydım yanardım.»

Nebî ise tek başına ilerlemiştir; bu da Nəbi’nin ruhî mertebesinin, mukarreb melekler dahil bütün mahlûkatı aştığını isbatlar.

• Felsefî mana (nüzûl yayı və suûd yayı): Şii filosoflar “kâbe kavseyn” ıstılahını zekice bir remzle yorumlarlar. Onlara göre varlıq iki yaya ayrılır: nüzûl yayı, yani hilkatin başlangıcı və varlığın Allah Sübhânehû’dan madde aləmine doğru inişi; suûd yayı ise mahlûkatın və ruhun terakkî ilə Allah’a dönüş hərəkətidir. Nəbi’nin “kâbe kavseyn”e ulaşması, Yaradıcı aləmi ilə mahlûk aləmi arasındaki en yüksek buluşma noktasına vardığı anlamına gelir; beləliklə o, Allah’ın feyzinin kainata kendisi aracılığıyla aktığı bağ və vasıta olmuştur. “Ev ednâ” (yahut daha yakın) makamı ise, Nəbi’nin benliğinin və nefsinin, Hakk’ın şuhûdunda tamamen fânî olmasına işarettir; öyle ki artık varlıqta Allah’tan başkasını görmez olmuştur.

---

3. Kamalî Makamlar və Muhammedî Hakikat

Filozoflar və alimler, Nəbi’nin (s.a.a.) azametini, doğrudan İtret mektebinden esinlenen varlıqsal və mârifî kavramlarla şərh etmişlerdir:

• Muhammedî Hakikat və ilk sudûr: Felsefî kaide şu ilkeden hərəkət eder: Allah tek və ehaddir; birden ise başlangıçta lakin tek və kâmil bir şey sudûr eder. Allah’ın yarattığı bu ilk şey felsefî olarak “Akl-ı Evvel”, ruh literatüründe ise “Muhammedî Hakikat” (Həqiqət-i Məhəmmədiyyə) diye adlandırılır. Bu, Ehl-i Beyt’ten (a.s.) gelen şu şərefli esere mutabıktır:

«Allah’ın ilk yarattığı şey benim nurumdur.»

Buna göre Nəbi’nin ruhu və nuru, cisimlerin və madde aləminin yaratılışından öncedir; o, kainatın yaratılışının səbəbi və temel gayesidir.

• Tekvînî velayet: Bu ıstılah, Nəbi’nin iradesinin Allah’ın meşiyyetinde tamamen erimesi və beləliklə Allah Sübhânehû’nun ona kainatın və maddenin işlerinde tasarruf etme kudretini və yetkisini vermesi anlamına gelir. Nəbi bunu kendinden və müstakil olarak yapmaz; əksinə iradesi ilahî iradenin eksiksiz bir mazharı hâline geldiği üçün yapar. Nitekim Allah Təala şöyle buyurmuştur:

Attığın zaman da sen atmadın, lakin Allah attı.

---

4. İsmet və Mutlak Tenzih Dəlilleri (Rivayetler ilə Sıhah Arasındaki Çelişki)

İsmet (İsmet) meselesi, Ehl-i Beyt (a.s.) mektebini temayüz ettiren və onu Eş’arîlik, Mâtürîdîlik və Selefîlik gibi diğer Sünnî mezheplerden tam olarak ayıran en önemli meselelerdendir.

1. İmâmî Şiîlerde Kapsamlı İsmet

Şii alimler, Nəbi’nin (s.a.a.) bi’setten önce və sonra, hayatı boyunca tam və mutlak bir ismetle masum olduğuna kesin hükmederler. Bu ismet; büyük-küçük bütün günahlardan tenzihi, ayrıca günlük davranışta və dış uygulamada sehivden, unutkanlıktan və hatadan tam tenzihi kapsar.

• Aklî dəlil (lütuf və vüsûkiyet kaidesi): Şii kelamcılar bu burhanı sadəçe şöyle formüle etmişlerdir: Nəbi göndermenin gayesi, insanları mutlak biçimde hidayete erdirmektir. Eğer Nəbi’nin unutabileceğini, namazında yanılabileceğini, günlük muamelelerinde hata edebileceğini ya da günah işleyebileceğini caiz görürsek, insanlar onun fiillerine və sözlerine olan mutlak güveni yitirir. Mükellef: “Belki bu dinî teşrîde de yanılmış ya da unutmuştur” der. Güvenin sarsılması ise bi’setin gayesi olan hidayetin başarısızlığına yol açar; gayenin başarısızlığı ise bâtıldır və Hakîm olan Allah Sübhânehû bunu yapmaz. Deməli her türlü sehiv və unutkanlıktan mutlak ismet, aklî bir zorunluluktur.

2. Kayıtlı Sünnî Tutum və Sıhah Kitaplarındaki Çelişki

Buna karşılık Sünnî mezhepler Nəbi’ye (s.a.a.) muhabbet iddia ederler; lakin əqidəvî və hadisî sistemleri dikkatle incelendiğinde, ismeti yalnızca Kur’an vahyinin tebliğiyle kayıtladıkları görülür. Sıradan hayatta, ibadetlerde və günlük tedbirde ise Nəbi’ye sehvi, unutkanlığı və hatayı caiz görürler. Bu kayıtlı anlayış, Sünnî sıhah və müsned kitaplarını, Nəbi’nin ismetini, hayâsını və yüce makamlarını açıkça zedeleyen rivayet və hikâyelerle doldurmuştur:

• Sıhahlarında, Nəbi’nin sihirlendiğini, öyle ki bir şeyi yaptığını sanıp aslında yapmadığını rivayet etmişlerdir; bu ise aklın vüsûkiyetini bozar.

• Namazında sehvedip unuttuğunu rivayet etmişlerdir; Zülyedeyn hadisinde olduğu gibi, iki rekâttan sonra selam verip namazı tamamladığını zannettiği nakledilir.

• Dünya işlerinde hata ettiğini və insanlara: “Siz dünya işlerinizi daha iyi bilirsiniz” dediğini rivayet etmişlerdir; hurmaların aşılanması kıssasında olduğu gibi.

• Hayâyı zedeleyen ya da onu, hak etmeyen ashabına lânet edip söven, sonra da Allah’tan bu lânetini onlar üçün bir arınma və ecir kılmasını isteyen öfkeli biri gibi gösteren hadisler rivayet etmişlerdir.

• Şu gibi itâb âyetlerini:

Yüzünü ekşitti və döndü.

Nebî’yi âmâ ilə kötü davranışından ötürü kınamak üçün indiği şeklinde yorumlamışlardır; oysa Ehl-i Beyt (a.s.) mektebi, bu âyetin Ümeyyeoğulları’ndan bir adam hakkında indiğini isbatlamıştır. Çünki Nəbi, Kur’an’ın nassıyla yüce ahlak sahibidir:

Və sen elbette yüce bir ahlak üzeresin.

3. Hakaretler Karşısında Çağdaş Çelişki

Burada acı bir vâkıî çelişki tecelli eder: İslam düşmanları və müsteşrikler, Nəbi’yle (s.a.a.) karikatürler, hakaret dolu filmler veya taʿn eden makaleler aracılığıyla alay ederken, kendilerinden bir şey uydurmuyorlar; əksinə esas olarak Sünnî sıhah kitaplarında geçen bu rivayetlere dayanıyorlar.

Bu hakaretler ortaya çıktığında ise Sünnî Müsəlmanlar büyük gösteriler düzenleyip yabancı yönetmene ya da Batılı ressama öfkeyle karşı çıkıyorlar; hâlbuki o, aslında sahih diye niteledikleri kitaplarında yazılı və mevcut olan mana və fiilleri canlandırmıştır.

Bu yüzden mârifî mantık şunu söyler: Eğer Nəbi’nin makamına, hayâsına və ismetine dair bir ayaklanma və gayret varsa, gereken və vacip olan, yabancı ressama ya da yönetmene karşı ayaklanmadan önce, sıhah kitaplarına sokuşturulmuş bu rivayetlere karşı ayaklanmak və mukaddes Nebevî cenabı zedeleyen bu nakilleri çürütmektir; çünki o ressam ya da yönetmen, o kaynaklarda yazılı bulduğunu aktarmaktan başka bir şey yapmamıştır. Ehl-i Beyt (a.s.) mektebi ise Nəbi’yi mutlak biçimde tenzih etmiş və her müstehzî ilə taʿn edicinin yolunu kesmiştir.

---

5. Hâtemiyet Kavramının Çözümlenmesi və Üstünlükle İlişkisi

Yaygın və yanlış bir kanaat, Nəbi’nin (s.a.a.), yalnızca zaman silsilesinin sonunda geldiği üçün —tarihî sıralamanın en az faziletliden en yükseğe doğru artan bir düzen olduğu varsayımıyla— peyğəmbərlerin en faziletlisi olduğunu zanneder. Bu təsəvvür isabetli deyildir; çünki peyğəmbərler fazilete göre zaman sırasıyla gönderilmemişlerdir. Nitekim Musa və İsa (a.s.), kendilerinden uzun zaman sonra gelen bazı peyğəmbərlerden daha faziletlidir.

Ehl-i Beyt (a.s.) mektebi və filosofları “hâtemiyet”i, salt zamansal deyil, kamalî bir tefsirle yorumlarlar:

• Kemalî hatm burhanı: Şii rivayetlerinde, Allah’ın mârifî və tekvînî kamalin remzi olan “İsm-i A’zam”ı, her peyğəmbərin kapasitesine göre dağınık harfler hâlinde peyğəmbərlere dağıttığı, lakin Nəbi Muhammed’e (s.a.a.) İsm-i A’zam’ın tamamını topladığı gelmiştir.

• Üstünlük, hâtemiyetin səbəbidir: Hâtemiyet makamı, Muhammedî şəriətın yapısının və Nəbi’nin kudsî nefsinin, önceki peyğəmbərlere dağılmış bütün mârifî və teşrîî kamalleri içinde toplayıp erittiği və üzerine ilave ettiği anlamına gelir. Şəriətı “tamlık və mutlak kamal” mertebesine ulaştığı və beşer türünün ondan daha yüksek bir kamale ihtiyaç duyması mümkün olmadığı için, ondan sonra yeni bir peyğəmbər göndermek —bir gaye kalmadığından— mümkün olmayan bir iş hâline gelmiştir.

Öyleyse Nəbi Muhammed (s.a.a.), zaman bakımından sonuncu olduğu üçün peyğəmbərlerin en faziletlisi olmadı; əksinə mertebe və varlıqsal yapı bakımından en kâmil və en faziletli olduğu üçün zaman bakımından sonuncu (hâtem) oldu. Teşrîî nübüvvetin hatmiyle birlikte, bu hâtem feyz və kamal, İtretinden olan on iki masum vasî (aleyhimü’s-selâm) ilə temsil edilerek “İmâmet və velayet” mecrasında devam etmiştir.

---

6. İtret Rivayetlerinde Sîret Faziletleri və Tekvînî Kerâmetler

Tertemiz İtret’in rivayetleri, Nəbi’nin (s.a.a.) hayatında insanî ahlakın yüceliği ilə ruhun madde üzerindeki egemenliğini bir araya getiren eşsiz bir tablo sunmakla temayüz etmiştir:

1. Sîret və Şahsî Hayat Faziletleri

Ehl-i Beyt (a.s.) nakilleri, Nəbi’nin ahlakının kamalinin, âriflerin zühdünün və aləmlere rahmetin amelî bir tecessümü olduğunu belirtir:

• Stratejik zühd: Müminlerin Emiri İmam Ali İmam Əli (AS) AS (h.ö. 23 – 40 h. / 599–661 m.), Nehcü’l-Belâga’da Nəbi’nin hâlini şöyle vasfeder:

«Dünyadan azıcık tattı, ona göz ucuyla dahi bakmadı; dünya ehlinin en zayıf böğürlüsü, karnı en aç olanıydı… Dünyayı parmak uçlarıyla tattı.»

• Davranışsal rahmet və tevazu: Rivayetler, onun hiç kimseyle tokalaşıp da karşısındaki adam elini çekmedikçe elini çekmediğini; meclisin neresi denk gelirse orada oturduğunu və mülûkane her türlü büyüklenme belirtisini reddettiğini zikreder.

2. Kerâmetler və Mucizeler (Tekvînî Bakış)

Ehl-i Beyt (a.s.) mektebinde kerâmetler, salt olağanı yarmayı aşarak, Nəbi’nin nûrî ruhunun velayetine və Allah’ın izniyle varlıq mertebelerine egemenliğine dəlil olur:

• Doğumdaki varlıqsal kerâmet: Fatıma bint Esed (ö. 4 h. / 626 m.) və İmam Sâdık (83–148 h. / 702–765 m.) (a.s.), Nəbi’nin doğumunun kerâmetlerini —Şam saraylarının aydınlanması, İvân’ın şərefelerinin düşmesi və Fars ateşlerinin sönmesi— rivayet ederler; bunlar, onun gelişiyle yeryüzünün varlıqsal yapısının değiştiğine dair tekvînî işaretlerdir.

• Cansızların tesbihi və varlıqların boyun eğmesi: Bihârü’l-Envâr’da və Şii hadis kaynaklarında; ceylanın konuşup Nəbi’ye şikâyette bulunması, ağaçların ona boyun eğmesi və şərefli avucundaki çakıl taşlarının tesbih etmesi gibi kerâmetler rivayet edilmiştir; bu da Muhammedî Hakikat’in bütün varlıq mertebeleriyle iletişimini və onların onun velayetine boyun eğmesini isbatlar.

• Bereket və maddenin nevî suretlerinin değişmesi: Suyun kıt olduğu yerlerde şərefli parmaklarının arasından su kaynaması, az bir yemekle ordunun və büyük kalabalığın doyması —Hendek’teki Câbir kıssası gibi— maddenin cevherinde və niceliksel suretinde, seçkin kuluna verilen mutlak ilahî yetkiyle yapılmış bir tasarruftur.

---

Araştırmanın Sonucu

Yukarıda geçenlere dayanarak şu neticeye varırız: Ehl-i Beyt (a.s.) mektebinde Resûl-i Ekrem’in (s.a.a.) makamlarını tanımak, salt fikrî bir lüks deyildir; əksinə Nəbi’ye (s.a.a.), Allah’ın kendisi aracılığıyla varlığı bütün mahlûkata feyz ettiği “en büyük vasıta” və “ilk sudûr eden” olarak bakan, kâmil və bütünlüklü bir əqidəvî görüştür.

Onun mutlak kulluğunun boyutlarına, şu sınırdaki en yüksek yakınlığına:

İki yay aralığı kadar, hatta daha da yakın.

ve her türlü sehiv və unutkanlıktan kapsamlı ismetine dair mârifî tahkik; mukaddes Nebevî cenabı, onun yapısal və teşrîî kamalini zedelemeye çalışan sokuşturma nakillere karşı sağlam bir kale niteliğindedir. Nitekim İmam Sâdık (83–148 h. / 702–765 m.) (a.s.), bu tenzihin azametini beyan ederken şöyle rivayet eder:

«Allah azze və celle, Nəbi’sini terbiye etti və terbiyesini güzel kıldı; edebini kamale erdirdiğinde de: “Ve sen elbette yüce bir ahlak üzeresin” buyurdu.» [el-Kâfî, c. 1, s. 266]

Resûlullah (s.a.a.) üçün isbatlanmış olan bu mutlak nezâhet, bize gelecek araştırma üçün zorunlu ufuklar açar: “Diğer peyğəmbərlerin ismeti” konusu; bu makamın Âdem, Musa və Yusuf (a.s.) gibi vahyin diğer sefirlerini de kapsayıp kapsamadığının tartışılması və şu gibi bazı âyetlerin zahirî okunuşuna dayanarak onların hataya düştüğünü vehmettiren şüphelere ilmî cevap:

Âdem Rabbine karşı geldi de şaşırıp kaldı.

Gelecek incelemede bu metinleri İtret mektebinin kaideleri uyarınca çözümleyeceğiz; teşrîî isyan ilə “evlâyı terk” yahut “irşâdî emir” kavramını birbirinden ayırarak, bütün ilahî hüccetlerin, ilahî hidayet gayesiyle masum olduğunu kesin burhanla isbatlayacağız.